Proeftuin samenwerkingsverband: een boost voor samenwerking tussen regulier en gespecialiseerd onderwijs

Omdenken en al doende leren met elkaar

Intern begeleiders

Intern begeleiders Stacey en Yvonne coachen leerkrachten en helpen ze ‘omdenken’. Samen blijven zij steeds afstemmen wat nu nodig is voor de kinderen in het regulier onderwijs die iets anders nodig hebben om zich te ontwikkelen.

Yvonne is intern begeleider op de 1^e Montessorischool Hoofddorp. “De leerontwikkeling van vier kinderen in de onderbouw vertraagde”, legt ze uit. “Zij hadden zoveel extra uitleg en oefentijd nodig om mee te komen, dat we ons afvroegen of het speciaal basisonderwijs niet beter voor ze zou zijn. Door het samenwerkingsaanbod van De Klimboom begon ik te denken: wat nu als er bij ons op school extra hulp kan komen? Wat zou dan toch mogelijk zijn?”

Best een stap voor haar, want heel eerlijk: Yvonne stond aanvankelijk behoorlijk sceptisch tegenover inclusief onderwijs. “Tot ik het boek ‘Van individueel naar inclusief onderwijs’ van Bert Wienen las. Daardoor viel het kwartje: het gaat ook om je mindset. Misschien gaat inclusief onderwijs vooral over goéd onderwijs voor alle kinderen. En hoe mooi is het als je kinderen wél binnen je school kunt houden.”

Dat lukt tot nu toe goed, dankzij de inzet van het team, de coaching en het advies van Stacey én de inzet van co-teacher Marieke, die tot in elk geval eind december ondersteunt in de groep. Die extra handen waren nodig, want een omslag in werken is het wel, merkt Yvonne. De kinderen volgen nu net als in het sbo een eigen leerlijn met een praktijkgericht uitstroomprofiel en dat was nieuw voor hun leerkracht. “Wennen en omdenken”, merkt Yvonne.

Coaching in de praktijk

Intern begeleider Stacey Wintershoven kan gelukkig tijd maken voor een gesprek over de samenwerking met de 1^e Montessorischool, maar druk heeft ze het wel. Ze staat momenteel namelijk voor de klas. “We kregen plots een vacature en de prioriteit ligt natuurlijk bij de kids”, zegt ze nuchter. “Dat is allesbehalve ideaal, want mijn eigen werk is er natuurlijk ook. Gelukkig hebben we nu een aantal sollicitanten.”

Stacey werkt zo’n veertien jaar voor Aloysius, heeft veel ervaring als gespecialiseerde leerkracht en is nu intern begeleider. Vanuit die rol coacht ze startende leerkrachten en andere collega’s en deed dat ook op de 1e Montessorischool. “Ik wilde de kinderen over wie het gaat ook zelf zien in hun groep en kon ook hun leerkracht meteen wat handvatten geven”, vertelt ze.

Al doende lerende

Een leerkracht van de 1^e Montessorischool keek een aantal ochtenden mee op De Klimboom om daar te zien hoe hun collega’s in het sbo hun aanpak afstemmen op wat een kind aankan. En Stacey gaf steeds bruikbare tips voor praktische, didactische en pedagogische oplossingen.

Zo kreeg een van de leerlingen met dyslexie een iPad met voorleesfunctie. Rekenopdrachten zelf lezen – wat een boel frustratie opleverde - hoeft dus niet meer. Daardoor gaat het rekenen echt beter. Verder is het vooral heel goed kijken naar de leerbehoeften en daarnaar handelen. “Doseren, opdrachten niet te ruim geven maar juist kaderen”, illustreert Stacey. “Met deze kinderen moet je niet te grote stappen ineens willen zetten, anders overvraag je.” “Daarin zijn we lerende met elkaar”, zegt Yvonne.

“Stacey en ik stemmen geregeld af. Natuurlijk of het goed gaat met de kinderen, en ook over hun leerresultaten. Ook met ouders blijven we natuurlijk in overleg. Die zijn heel blij dat hun kinderen in hun eigen buurt naar school kunnen.”

Tips?

Wat de gouden ingrediënten zijn? “Openstaan om elkaar te helpen en niet oordelend zijn”, denkt Stacey. Yvonne: “Een team dat van goede wil is. En gewoon beginnen. Dat is denk ik toch de manier: durf!”

• Stacey draait ook mee in de Expertisepool van het samenwerkingsverband die scholen ondersteunt als er extra ondersteuningsvragen zijn.

Samenwerking smaakt naar meer

Directeuren

Met de kinderen die dankzij de proeftuin op de 1^e Montessorischool Hoofddorp konden blijven, gaat het tot nu toe goed dankzij inzet van hun leerkracht, inzet van co-teacher Marieke en de coaching van de intern begeleiders van de eigen school en De Klimboom. Belangrijke bijvangst is er óók: de samenwerking tussen beide scholen smaakt naar meer, vertellen directeur Mirjam van Haastrecht van de 1^e Montessorischool en teamleider Jennie Akerboom en directeur Martine de Ruijter van De Klimboom.

Goede samenwerking begint met ontmoeting. “Daarom nodigde ik Mirjam en intern begeleider Yvonne uit voor een studiedag bij ons op school”, weet Martine nog. “Dan leer je elkaar een beetje beter kennen. Er ontstond meteen een fijne dialoog.” De drie Aloysiusscholen in de Haarlemmermeer gingen die studiedag aan de slag met Werken vanuit de bedoeling onder leiding van Wouter Hart. Inspirerend, want dat is precies wat de samenwerking nog steeds kenmerkt. Teamleider Jennie: “Zodra je het over kinderen hebt, gaan alle onderwijsprofessionals áán.”

Van idee naar proeftuin

Om vier kinderen die anders zouden zijn overgestapt naar het sbo op de reguliere 1^e Montessorischool te kunnen houden, was een goed plan nodig. Daarvoor werd door de directeuren subsidie aangevraagd bij het samenwerkingsverband en steun toegevoegd door de schoolbestuurders: een officiële ‘proeftuin’ was geboren.

Mirjam: “Wij willen ons montessorihart laten spreken en er voor álle kinderen zijn. Ook als die iets extra’s nodig hebben, of als die een uitstroomprofiel hebben naar meer praktijkgericht onderwijs. In dit plan zagen we een kans om als team meer kennis te ontwikkelen en ook de kwaliteit van ons onderwijs te verbeteren, voor een brede groep kinderen.”

Gelijkwaardig en veilig

Martine en Jennie hadden meteen Stacey op het oog om een coachende rol te spelen. “Die wil je wel klonen”, lacht Jennie. “Een heel ervaren gespecialiseerde leerkracht die pedagogisch-didactisch heel sterk is, zicht heeft op kwaliteit en die open en direct is.”

Mirjam: “Yvonne (intern begeleider red.) en Stacey overleggen veel samen, maar Stacey heeft ook bij ons meegekeken en tips gegeven. Dat voelde gelijkwaardig en veilig voor onze leerkrachten die echt van goede wil waren en zijn, maar voor wie dit ook nieuw was.”

De ondersteuning van een co-teacher helpt ook enorm, merkt Mirjam. “Dat geeft leerkrachten meer vertrouwen, want het is best wennen om kinderen op hun heel eigen leerlijn te laten werken.” Co-teacher Marieke draait ook in andere klassen mee om haar kennis breder over te dragen.

Beeldvorming bijstellen

Een leerkracht van de 1^e Montessorischool keek ook mee op De Klimboom. Dat bleek een waardevolle stap. Alleen al om te ervaren dat de aanpak in het sbo anders is, maar ook dat er veel overeenkomsten zijn en dat er veel van elkaar te leren valt, op pedagogisch en didactisch gebied.

Jennie merkt vaker dat zo’n schoolbezoek positief uitpakt voor de beeldvorming over het sbo. “Bij ons zitten ook kinderen op school met hun wensen en dromen voor hun toekomst en we werken aan dezelfde doelen als op de basisschool. Acht van de tien leerlingen stroomt bij ons uit naar regulier onderwijs zoals vmbo basis, of basis-kader*. Dat zijn vaak eyeopeners.

*Het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (vmbo) kent verschillende leerwegen. ‘Basis’ is de praktijkgerichte basisberoepsgerichte leerweg die voorbereidt op mbo niveau 2, de kaderberoepsgerichte leerweg kent iets meer theorie en bereidt voor op mbo niveau 3 of 4.

Inclusief onderwijs roept veel op

De leidinggevenden merken in hun omgeving alle drie dat ‘inclusief onderwijs’ best wat oproept. Een ‘opgelegde’ verandering die zonder extra financiering op het bord van de leerkracht wordt gelegd, dat is wat Mirjam veel hoort. Over het gespecialiseerd onderwijs wordt dan weer makkelijk gesproken over ‘opheffen’.

Met de bedoeling van inclusief onderwijs is niets mis, vinden Mirjam, Jennie en Martine. Want het ís natuurlijk mooi als kinderen zoveel als mogelijk thuisnabij naar school kunnen. “Maar mag een kind straks misschien voor kortere of langere tijd ook nog iets ánders nodig hebben?”, vraagt Jennie zich af. “Je kunt kinderen niet allemaal door dezelfde mal duwen.”

Wat enorm zou helpen in de beweging naar inclusief onderwijs: extra ondersteuning van een onderwijsassistent en schoolcoach in het regulier onderwijs én ruimte voor een breder onderwijsaanbod. “Nu ligt de focus enorm op resultaten halen voor taal, rekenen, burgerschap en digitale vaardigheden”, zegt Mirjam. “Terwijl het zo fijn zo zijn als het onderwijs praktischer mag zijn, met maakklassen, ateliers, noem maar op.”

Ook helpend: als meer ouders anders zouden kijken naar ‘niveau’. Nog te vaak moeten de scholen opboksen tegen het idee dat praktijkonderwijs of vmbo ‘minder’ zou zijn dan meer theoretisch onderwijs.

Méér samenwerkingskansen

Terug naar de proeftuin. Die loopt tot nu toe heel goed. “We blijven natuurlijk goed kijken naar de ontwikkeling van de vier kinderen en volgen of ze nog steeds happy zijn”, benadrukt Mirjam.

Directeuren en intern begeleiders vinden elkaar inmiddels snel. Een mooie volgende stap: alle leerkrachten met elkaar en elkaars onderwijs laten kennismaken om van elkaar te leren. Martine: “Je wilt natuurlijk dat juist ook zij snel contact kunnen opnemen met elkaar. Inclusief onderwijs begint niet bij ‘beleid’, maar in de harten van leerkrachten.”

Er zijn zoveel méér samenwerkingskansen voor de toekomst. Denk alleen al aan gebruikmaken van elkaars kennis, onderwijsaanbod en voorzieningen. “Jammer dat onze scholen niet in elkaars buurt staan”, zegt Martine.

Aan tafel heeft Mirjam daar meteen een mooi idee voor. “Over een aantal jaren krijgen wij nieuwbouw”, vertelt zij enthousiast. “Hoe mooi zou het zijn als dat samen en met meer partners kunnen doen? Dan kunnen we de wereld laten zien wat er mogelijk is!”

“Kinderen in onze regio zijn van ons allemaal”

Bestuurders

Goede bestuurlijke samenwerking en een eenduidige visie: dat is in de Haarlemmermeer een mooie basis voor de beweging naar inclusief onderwijs.

De samenwerkende schoolbestuurders in Samenwerkingsverband passend onderwijs Haarlemmermeer ontwikkelden samen hun visie op inclusie in de Haarlemmermeer. Een mooi proces, waarbij de bestuurders elkaar ook beter leerden kennen. De rode draad: we willen niet aan kinderen ‘sleutelen’, maar de context rondom het kind versterken en daar gericht op sturen.

Pedagogisch-didactische basis versterken

“Als we het onderwijs zo inrichten dat het goed is voor alle kinderen, is inclusie daar een gevolg van”, vat directeur-bestuurder Egbert de Jong van de Montessorivereniging Haarlemmermeer bondig samen. Vanuit de gezamenlijke visie werd de focus richting 2030: de pedagogisch-didactische basis versterken. Allerlei initiatieven dragen hieraan bij, vertelt directeur-bestuurder van het samenwerkingsverband Annette Giling.

“We hebben bijvoorbeeld een startklas waarin kleuters die dat nodig hebben een extra boost krijgen voor de basisschool, een expertpool met experts gespecialiseerd onderwijs, jonge kind en hoogbegaafdheid die leerkrachten in het basisonderwijs ondersteunen en we werken met co-teachers. Onze consulenten leggen ook andere accenten in hun werk, om samen met teams te voorkomen dat zij kinderen hoeven te verwijzen naar het gespecialiseerd onderwijs.”

Beweging begint met kartrekkers

Ook kwamen er proeftuinen (zie kader, red.) om samen te leren en zo stappen te zetten in de praktijk. Een mooie aanpak, vindt regiobestuurder Hermien Steenbergen van de Aloysius Stichting, ook omdat er een leernetwerk bij hoort waarin professionals samen groeien. “Er is vaak meer mogelijk dan je denkt. Beweging begint met kartrekkers die enthousiast worden. Je wilt niet dat mensen het gevoel hebben dat ‘het moet’, maar juist dat zij ervaren dat het kán.”

“Op 10 november is er een leernetwerk voor directeuren en intern begeleiders”, vertelt Egbert. “Daar gaan wij als bestuurders het podium op om te vertellen waarom wij dit zo belangrijk vinden.” Want juist dat verháál is zo belangrijk. Dat merkte hij ook tijdens een studiedag met zijn twee montessoriteams.

“We hebben toen allerlei voorbeelden van inclusie uit de praktijk verzameld. Dan zie je dat je er zo heel veel hebt.” Van kleine aanpassingen aan het gebouw, tot een kind dat het lastig vindt om op te starten nét even tien minuten te gunnen in de kamer van de intern begeleider: die voorbeelden uitwisselen helpt. “Als je vindt dat alle kinderen erbij horen, dan kom je tot creatieve ideeën en oplossingen om dat mogelijk te maken.”

Niemand kan dit alleen

Hermien: “Vanuit onze gespecialiseerde scholen denken we steeds meer mee met het regulier onderwijs en brengen daar onze expertise naartoe en leren daar zelf ook. Voor ons is het ook een zoektocht. Met onze scholen kijken we naar de toekomst om te verkennen hoe onze expertise richting inclusie van betekenis kan zijn en blijven. Ik denk dat niemand alleen kan. Vanuit het onderwijs kunnen we voorleven, aanjagen. Maar inclusie is wat mij betreft een opdracht voor alle netwerkpartners rond het onderwijs en een opdracht voor de hele samenleving. Scholen zijn van onze gemeenschap.”

Ontwikkeling van kinderen is zelden een ‘rechte weg’ en kan ook kronkelend verlopen. En soms zijn er zijpaden of een omweg te volgen. “Als zo’n bochtje nodig is en een basisschool verwijst een kind naar het speciaal basisonderwijs, dan zou het gevoel moeten zijn: dit kind is ook nog steeds van ons”, verwoordt Egbert. “Kinderen in onze regio zijn van ons allemáál.”

Goede voorwaarden

En natuurlijk: bij deze beweging naar inclusief onderwijs horen ook goede voorwaarden. Dat er meer geld nodig is, heeft brancheorganisatie van het primair onderwijs de PO-Raad dan ook duidelijk gemaakt in Den Haag. Terecht, vinden de bestuurders.

Egbert: “Het is belangrijk dat we goed luisteren naar de stem van leerkrachten, naar hun vragen over de grootte van klassen, naar extra handen, naar hun werkdrukbeleving. Die geluiden moeten we heel serieus nemen.” Toch is voor verandering ook nog iets anders nodig, denkt Hermien.

“Samen ontdekken hoe het anders kan, hoe we door anders les te geven en anders te organiseren meer kinderen bereiken. Door te dóen krijgen teams vertrouwen. Daarom zijn de proeftuinen zo belangrijk: dan ervaren leerkrachten dat zij het niet alleen hoeven doen.” “En dat kleine aanpassingen in de school soms grote effecten hebben”, vult Annette aan. “Trots zijn op wat we doen, fouten durven toegeven en daarvan leren, samenwerken vanuit ambitie: dan kunnen we ver komen”, besluit Egbert.